Grzyby – nowa żywność – dlaczego przepisy krajowe NIE są wystarczającym potwierdzeniem statusu

8 sierpnia 2025 r. został opublikowany projekt rozporządzenia Ministra Zdrowia zmieniającego rozporządzenie w sprawie grzybów dopuszczonych do obrotu lub produkcji przetworów grzybowych, środków spożywczych zawierających grzyby oraz uprawnień klasyfikatora grzybów i grzyboznawcy.

Rozporządzenie Ministra Zdrowia[1] zawiera m.in. wykaz grzybów dopuszczonych do obrotu lub produkcji przetworów grzybowych oraz środków spożywczych zawierających grzyby (Załącznik 1).

Aktualnie w tym wykazie – w pozycji 23) znajduje się maczużnik bojowy – Cordyceps militaris (L.) Link: angielska nazwa to scarlet caterpillarclub lub militaris cordyceps. Projektowane rozporządzenie uchyla ww. pkt 23.

Z uzasadnienia zmiany rozporządzenia wynika, że grzyb maczużnik bojowy – Cordyceps militaris jest wykreślany z załącznika nr 1 do rozporządzenia Ministra Zdrowia, ponieważ w Katalogu Nowej Żywności wynika, że grzybnia i owocnik maczużnika bojowego – Cordyceps militaris zostały uznane za nową żywność. Oznacza to, że państwa członkowskie Unii Europejskiej nie dysponują historią bezpiecznego stosowania żywności w UE tego grzyba przed dniem 15 maja 1997 r. Podobnie w Polsce nie przedstawiono pisemnych dowodów na spożycie tego grzyba. W szczególności informacji takich nie posiadają stowarzyszenia branżowe.

W uzasadnieniu wyjaśnione zostało, że Cordyceps militaris został dodany do rozporządzenia Ministra Zdrowia na wniosek przekazany przez Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum, poparty przez przedstawicieli nauki oraz przedsiębiorców. W czasie prac nad projektem rozporządzenia maczużnik bojowy nie znajdował się w Katalogu nowej żywności. Ponadto ówczesny projekt rozporządzenia Ministra Zdrowia zmieniającego rozporządzenie w sprawie grzybów dopuszczonych do obrotu lub produkcji przetworów grzybowych, środków spożywczych zawierających grzyby oraz uprawnień klasyfikatora grzybów i grzyboznawcy, w którym dodawany był maczużnik bojowy, był notyfikowany KE i innym państwom członkowskim UE. W ramach procedury notyfikacji nie zgłoszono uwag.

Ze względu na fakt, że obecnie w obrocie znajdują się środki spożywcze zawierające Cordyceps militaris projekt rozporządzenia zawiera przepisy wprowadzające okres przejściowy, zgodnie z którym wprowadzone do obrotu na terytorium RP przed dniem wejścia w życie rozporządzenia grzyby wymienione w pkt 23 załącznika nr 1 do rozporządzenia, o którym mowa w § 1, oraz środki spożywcze zawierające te grzyby, mogą pozostawać w obrocie do wyczerpania zapasów, nie dłużej jednak niż do upływu daty minimalnej trwałości lub terminu przydatności do spożycia.

Znaczenie katalogu nowej żywności

Katalog nie ma charakteru wiążącego i opiera się na informacjach dostarczonych przez państwa członkowskie UE. Stanowi narzędzie orientacyjne i powinien być odczytywany łącznie z unijną listą nowej żywności. Nie jest też listą wyczerpującą – państwa członkowskie mogą wprowadzać własne ograniczenia. W niektórych przypadkach katalog wskazuje historię stosowania składników wyłącznie w suplementach diety – co oznacza, że ich użycie w innych środkach spożywczych wymaga autoryzacji.

ZNACZENIE DLA FIRM

Zmiana rozporządzenia Ministra Zdrowia pokazuje, że nawet jeżeli składnik został wpisany do wykazu krajowego, jego status w świetle rozporządzenia nr 2015/2283[2] pozostaje decydujący.

Dla firm (producentów, dystrybutorów, importerów) oznacza to kilka kluczowych wniosków:

• składnik dopuszczony na podstawie przepisów krajowych może w każdej chwili zostać uznany za nową żywność i tym samym stać się nielegalny w obrocie. 
• firmy powinny dysponować dowodami potwierdzającymi, że dany składnik był spożywany w UE przed 15 maja 1997 r., lub posiadać inne dowody uzasadniające, że składnik nie podlega pod przepisy w sprawie nowej żywności.   Zgodnie z art. 121 ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia: W przypadku wątpliwości, czy żywność wprowadzana do obrotu była dotychczas stosowana w celu żywienia ludzi, podmiot działający na rynku spożywczym jest obowiązany przedstawić, na żądanie właściwego organu urzędowej kontroli żywności, dokumentację potwierdzającą historię stosowania tej żywności oraz określającą, w jakiej postaci żywność ta lub jej składniki były stosowane w celu żywienia ludzi w państwach członkowskich Unii Europejskiej przed dniem 15 maja 1997 r.
• krajowa lista nie daje pełnej pewności – fakt, że Cordyceps militaris został wykreślony, nie oznacza automatycznie, że wszystkie pozostałe grzyby w wykazie mają udokumentowaną historię bezpiecznego stosowania jako żywność w UE. W każdym przypadku konieczna jest indywidualna ocena.

W Rejestrze produktów objętych powiadomieniem o pierwszym wprowadzeniu do obrotu znajduje się co najmniej 30 produktów z Cordyceps militaris, o których powiadomiono GIS w latach 2024 i 2025 r.

WAŻNE: Nazewnictwo ma znaczenie

Cordyceps militaris (L.) Link to gatunek znany jako maczużnik bojowy i nie należy go mylić z maczużnikiem chińskim (Ophiocordyceps sinensis dawniej Cordyceps sinensis), który rośnie w Himalajach i jest odrębnym gatunkiem.

Według Katalogu Nowej Żywności Ophiocordyceps sinensis nie jest nową żywnością w suplementach diety – wg danych przekazanych przez państwa członkowskie składnik był używany w suplementach w UE przed 15 maja 1997 r. Natomiast jest nową żywnością w innych środkach spożywczych – wszelkie zastosowanie poza suplementami (np. w żywności ogólnej, napojach, produktach funkcjonalnych) wymagałoby autoryzacji.

Przepisy krajowe a unijne – nowa żywność

Przypadek Cordyceps militaris nie jest odosobniony, jeśli chodzi o sytuację, gdy pomimo dopuszczenia składnika do obrotu w oparciu o przepisy krajowe, jego status zostaje zakwestionowany na poziomie unijnym. Analogiczna sytuacja dotyczyła sproszkowanego korzenia pelargonii afrykańskiej, który był wpisany na listy dozwolonych składników w Belgii i we Włoszech. W toku procedury konsultacyjnej dokonano jednak weryfikacji i stwierdzono brak potwierdzonej historii bezpiecznego stosowania tego składnika jako żywności w Unii przed 15 maja 1997 r. Przykład pelargonii, podobnie jak obecny przypadek Cordyceps militaris, jednoznacznie pokazuje, że nawet jeżeli dany składnik znajduje się na liście krajowej, to w praktyce jego legalność musi być oceniana w świetle prawa unijnego i historii spożycia.

Rola IGI FOOD LAW

Dynamiczne zmiany statusu składników – jak w przypadku Cordyceps militaris – pokazują, że bezpieczeństwo regulacyjne produktów spożywczych wymaga ciągłego monitoringu i aktywnego zarządzania ryzykiem prawnym.

IGI FOOD LAW łączy ekspertyzę prawną i naukową, aby wspierać przedsiębiorców nie tylko reaktywnie, lecz także strategicznie – minimalizując ryzyko i otwierając możliwości rozwoju.

Nasze działania obejmują m.in.:

• Strategiczną ocenę statusu – analizy zgodności z rozporządzeniem (UE) 2015/2283, uwzględniające zarówno praktykę Komisji Europejskiej, jak i różnice w podejściu państw członkowskich.
• Prowadzenie procedury konsultacyjnych – opracowanie dokumentacji oraz reprezentowanie przedsiębiorców w postępowaniu
• Budowę solidnej dokumentacji – przygotowywanie dossier, w tym dowodów historii spożycia, raportów z literatury, opinii ekspertów.
• Autoryzacje i strategie rynkowe – opracowanie i złożenie wniosków o autoryzację nowej żywności, ale też wskazywanie alternatywnych scenariuszy zapewniających legalność i ciągłość sprzedaży.

Naszym celem jest nie tylko rozwiązywanie problemów, ale przede wszystkim tworzenie trwałego bezpieczeństwa regulacyjnego dla firm działających na rynku żywności w tym suplementów diety i FSMP.

Projekt dostępny jest TUTAJ

[1] Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 17 maja 2011 r. w sprawie grzybów dopuszczonych do obrotu lub produkcji przetworów grzybowych, środków spożywczych zawierających grzyby oraz uprawnień klasyfikatora grzybów i grzyboznawcy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 2237 z późn. zm.).

[2] Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2283 z dnia 25 listopada 2015 r. w sprawie nowej żywności, zmieniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011 oraz uchylające rozporządzenie (WE) nr 258/97 Parlamentu Europejskiego i Rady oraz rozporządzenie Komisji (WE) nr 1852/2001 (Dz. U. UE. L. z 2015 r. Nr 327, str. 1 z późn. zm.).