powrót do Aktualności
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) prowadzi prace dotyczące plant lectins (lektyn roślinnych) – białek roślinnych, które mogą wykazywać działanie toksyczne, zwłaszcza jeśli spożywane są w nieprzetworzonych produktach pochodzenia roślinnego. Temat ten wpisuje się w szerszy kontekst rosnącej popularności diety plant-based, suplementów diety i innowacyjnych technologii przetwarzania żywności.
Lektyny to białka roślinne, które potrafią wiązać się w szczególny sposób z cukrami na powierzchni komórek. Występują naturalnie w wielu roślinach, zwłaszcza w roślinach strączkowych (np. fasoli). Niektóre lektyny mogą być toksyczne lub zakłócać wchłanianie składników odżywczych, jeśli żywność nie zostanie odpowiednio przetworzona (np. ugotowana). Szczególnie niebezpieczne są lektyny odporne na trawienie i wysoką temperaturę, jeśli żywność nie została odpowiednio przetworzona.
Lektyny są naturalnie obecne w wielu roślinach, szczególnie bogate są w nie: czerwona fasola, soja, groch, soczewica, ciecierzyca, pszenica, jęczmień, kiełki (np. lucerna, fasola mung).
EFSA zajmuje się tematem lektyn, ponieważ mogą one stanowić realne zagrożenie zdrowotne, szczególnie w nowych formach przetwarzania lub zastosowania (jak suplementy, cold-pressed, raw). Kwestia zawartości lektyn pojawia się w ocenie bezpieczeństwa żywności pochodzenia roślinnego różnych kategorii, np. opinia dotycząca Safety evaluation of pea fibre concentrate (FIPEA) as food additive[1], czy opinia Safety of mung bean protein as a novel food pursuant to Regulation (EU) 2015/2283.
Obecnie brakuje kompleksowych danych toksykologicznych i ekspozycyjnych, co uzasadnia działania naukowe EFSA w tej dziedzinie. Nie ma ustalonych wartości referencyjnych, poziomów toksyczności (NOAEL/LOAEL) ani metod analitycznych dla różnych typów lektyn w żywności.
EFSA opublikował projekt opinii naukowej dotyczący zagrożeń zdrowotnych związanych z obecnością lektyn w żywności (Risks for human health related to the presence of plant lectins in food)[2]. W dokumencie potwierdzono potencjalną toksyczność niektórych lektyn (np. w czerwonej fasoli), wskazano na istotne luki w danych dla pozostałych roślin oraz podkreślono znaczenie odpowiedniego przetwarzania. Projekt opinii jest obecnie przedmiotem konsultacji publicznych. Według EFSA lektyny mogą być toksyczne – zwłaszcza w surowych roślinach strączkowych. Najwięcej dowodów dotyczy phytohemagglutininy (PHA) w czerwonej fasoli (Phaseolus vulgaris).
Dane toksykologiczne są ograniczone lub brakujące dla większości lektyn obecnych w innych roślinach (np. soczewica, soja, pszenica, groch, nasiona). EFSA nie był w stanie ustalić wartości referencyjnej (NOAEL lub BMDL) ani tolerowanego dziennego pobrania (TDI). Dlatego zaleca się ostrożność i minimalizację ekspozycji tam, gdzie przetwarzanie może nie dezaktywować lektyn. Gotowanie, zwłaszcza powyżej 95°C przez odpowiedni czas, znacznie zmniejsza aktywność lektyn. Produkty raw, cold-pressed lub niegotowane (np. kiełki, pasty, napoje roślinne) mogą zawierać aktywną formę lektyn.
Jednocześnie brakuje danych o poziomie lektyn w gotowych produktach spożywczych oraz rzeczywistym spożyciu, dlatego konieczne są dalsze badania i dane monitoringowe.
WAŻNE DLA FIRM: EFSA sugeruje rozważenie działań zaradczych na poziomie przetwarzania technologicznego i etykietowania, co może oznaczać wprowadzenie w przyszłości odpowiednich ostrzeżeń w oznakowaniu.
Już 9 września 2025 r. EFSA organizuje spotkanie on-line dotyczące lektyn w żywności. Będzie to wprowadzenie do tematu, omówieniu podejścia EFSA do oceny ryzyka związanego z lektynami oraz dyskusji z interesariuszami na temat stosowanych metod, postrzegania ryzyka i oczekiwań wobec przyszłych działań naukowych. Spotkanie ma charakter informacyjno-konsultacyjny i stanowi część wstępnych prac EFSA nad tym zagadnieniem.
W tym spotkaniu będzie uczestniczyła dr Izabela Tańska – Ekspertka Prawa Żywnościowego & Prawa Zrównoważonej Żywności, która tematem, lektyn zajmuje się również w związku z opracowanymi wnioskami na nową żywność dla składników roślinnych. O przebiegu dyskusji poinformujemy Państwa za pośrednictwem NEWSLETTERA IGI FOOD LAW.
Zgłoszenia udziału w spotkaniu on-line można dokonać do 6 września 2025 r. TUTAJ
Uwagi do projektu Opinii EFSA można zgłaszać do 18 września 2025 r. TUTAJ
Eksperci IGI FOOD LAW monitorują rozwój sytuacji w obszarze oceny ryzyka substancji bioaktywnych w żywności. Jeśli Twoja firma pracuje nad produktami plant-based, suplementami z roślin strączkowych lub nową żywnością – skontaktuj się z nami. Pomożemy ocenić ryzyko, przygotować dokumentację i zminimalizować zagrożenia regulacyjne igifoodlaw@igifoodlaw.com
[1] https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.2903/j.efsa.2025.9255?utm
[2] Draft scientific opinion on risks for human health related to the presence of plant lectins in food
