powrót do Aktualności
Europejski Trybunał Obrachunkowy (ETO) opublikował Sprawozdanie specjalne 01/2026 „Systemy kontroli oliwy z oliwek w UE – kompleksowe ramy, lecz stosowane niespójnie”. Trybunał ocenił, czy unijny system kontroli zapewnia, że oliwa z oliwek znajdująca się na rynku UE jest autentyczna, bezpieczna oraz możliwa do prześledzenia pod względem pochodzenia. Kontrola objęła wdrażanie unijnych wymogów od 2018 r. w Belgii, Grecji, Hiszpanii i we Włoszech.
WAŻNE: Treści, koncepcje i opracowania publikowane przez IGI FOOD LAW stanowią własność intelektualną IGI FOOD LAW i podlegają ochronie na podstawie przepisów prawa autorskiego. Wszelkie inspiracje są mile widziane, jednak prosimy o etyczne korzystanie z naszych materiałów oraz poszanowanie praw autorskich i know-how IGI FOOD LAW.
Europejski Trybunał Obrachunkowy jest niezależną instytucją Unii Europejskiej odpowiedzialną za kontrolę prawidłowości i skuteczności wykorzystania środków UE oraz ocenę sposobu wdrażania unijnych polityk i przepisów. ETO prowadzi audyty i publikuje sprawozdania specjalne dotyczące konkretnych obszarów funkcjonowania UE. Jego zalecenia nie mają charakteru wiążącego, ale mogą prowadzić do zmian regulacyjnych, sposobu działania Komisji Europejskiej oraz praktyki kontrolnej państw członkowskich.
Oliwa z oliwek należy do najbardziej szczegółowo regulowanych środków spożywczych w UE. Państwa członkowskie odpowiadają za ustanowienie krajowych systemów kontroli, prowadzenie kontroli opartych na analizie ryzyka oraz stosowanie skutecznych, proporcjonalnych i odstraszających sankcji. Kontrole mają służyć m.in. potwierdzeniu, że jakość i czystość oliwy odpowiadają kategorii zadeklarowanej na etykiecie, produkt nie zawiera niedozwolonych zanieczyszczeń, a deklarowane pochodzenie można zweryfikować. ETO ocenia jednak, że państwa członkowskie nie stosują tych ram w pełni. W kontrolowanych państwach stwierdzono m.in. nieprzeprowadzanie wymaganej minimalnej liczby kontroli, wykonywanie niepełnych analiz laboratoryjnych oraz wyłączanie niektórych części rynku z analizy ryzyka. Trybunał zwraca również uwagę, że stosowane sankcje nie zawsze są skuteczne i odstraszające.
Szczególnie interesujące są wyniki dotyczące zgodności oliwy z deklarowaną kategorią. W całej UE analizy fizykochemiczne wykazują zgodność z wymaganiami na poziomie 93 %, podczas gdy w przypadku ocen organoleptycznych zgodność wynosi jedynie 68 %. ETO podkreśla przy tym, że wyniki urzędowych kontroli nie mogą być traktowane jako reprezentatywne dla całego rynku, ponieważ kontrole są ukierunkowane przede wszystkim na produkty obarczone większym ryzykiem niezgodności. Większość stwierdzanych naruszeń wykrywana jest właśnie w drodze oceny organoleptycznej i wiąże się z pogorszeniem jakości oliwy wraz z upływem czasu. Według Trybunału mogą się do tego przyczyniać m.in. zbyt długie daty minimalnej trwałości oraz określone praktyki produkcyjne. Ma to szczególne znaczenie dla oliwy z oliwek najwyższej jakości z pierwszego tłoczenia (extra virgin olive oil). Jej kategoria nie jest ustalana wyłącznie na podstawie parametrów laboratoryjnych. Przepisy wymagają również oceny organoleptycznej wykonywanej przez certyfikowany zespół degustatorów. W przypadku tej kategorii bada się ponadto 15 parametrów fizykochemicznych.
ETO wskazuje również na istotną lukę regulacyjną. Obowiązujące przepisy nie są wystarczająco jasne w zakresie mieszania oliwy pochodzącej z różnych lat zbiorów, a także mieszania oliwy z oliwek najwyższej jakości z pierwszego tłoczenia z oliwą z oliwek z pierwszego tłoczenia w celu sprzedaży powstałej mieszaniny jako oliwy najwyższej jakości z pierwszego tłoczenia. Państwa członkowskie stosują w tym zakresie różne podejścia. Trybunał zalecił Komisji Europejskiej uściślenie przepisów dotyczących mieszania różnych rodzajów oliwy z pierwszego tłoczenia, zarówno pochodzących z różnych lat zbiorów, jak i należących do różnych kategorii. Termin realizacji tego zalecenia wyznaczono już na 2026 r.
Trybunał pozytywnie ocenia zasadniczo system kontroli pozostałości pestycydów. UE określiła minimalną liczbę próbek, które państwa członkowskie powinny analizować w okresie trzech lat, a stwierdzana liczba przypadków przekroczenia limitów jest niewielka. Znacznie mniej rozwinięty jest natomiast system kontroli innych zanieczyszczeń. Nie istnieje unijny wymóg dotyczący minimalnej liczby takich kontroli, a państwa członkowskie same decydują, jakich zanieczyszczeń poszukiwać. Co więcej, kontrolowane państwa nie zawsze odpowiednio dokumentowały analizę ryzyka lub uzasadniały dokonany wybór zanieczyszczeń. Szczególną uwagę ETO zwrócił na oliwę importowaną z państw trzecich. Mimo że import odpowiada około 9% rocznej produkcji oliwy w UE, w kontrolowanych państwach oliwa importowana albo w ogóle nie była badana pod kątem pestycydów i innych zanieczyszczeń, albo zakres takich kontroli był bardzo ograniczony. Trybunał zalecił więc Komisji m.in. zobowiązanie państw członkowskich do wyraźnego uwzględniania importowanej oliwy z oliwek w analizach ryzyka. Zalecenie ma zostać wdrożone w 2026 r.
Jednym z najistotniejszych ustaleń raportu są problemy dotyczące traceability. W przypadku oliwy pochodzącej z UE powinna istnieć możliwość prześledzenia jej pochodzenia aż do obszaru geograficznego, na którym zebrano oliwki, oraz tłoczni, w której zostały przetworzone. W przypadku oliwy spoza UE wymagane jest prześledzenie jej co najmniej do kraju pochodzenia. Dokumentacja przedsiębiorcy powinna umożliwiać weryfikację, czy informacja o pochodzeniu podana na etykiecie odpowiada rzeczywistości. Problem polega na tym, że prawo UE nie określa wystarczająco precyzyjnie, w jaki sposób i kiedy organy powinny kontrolować identyfikowalność, np. poprzez kontrolę miejsca pochodzenia czy bilansu masy. Komisja nie wydała również odpowiednich wytycznych. W konsekwencji państwa członkowskie przyjęły różne modele kontroli.
Na tle innych państw wyróżniają się Hiszpania i Włochy, które wprowadziły elektroniczne rejestry pozwalające rejestrować przemieszczanie oliwek i oliwy z oliwek. W tych dwóch państwach regularnie przeprowadza się również kontrole bilansu masy, pozwalające porównać ilości produktów przychodzących, wychodzących oraz zapasów – narzędzie istotne z punktu widzenia zapobiegania nadużyciom.
Trybunał przeprowadził również własną analizę przypadku dotyczącą identyfikowalności oliwy dostępnej w sprzedaży detalicznej. W odniesieniu do 24 butelek objętych obowiązkiem podania miejsca pochodzenia udało się prześledzić wszystkie 16 oliw wyprodukowanych w jednym państwie członkowskim. Problemy pojawiły się natomiast w przypadku mieszanin. Dla dwóch z czterech oliw pochodzących z kilku państw członkowskich nie udało się prześledzić produktu do obszaru geograficznego zbioru i tłoczenia oliwek. Wymogów identyfikowalności nie spełniała również zawartość dwóch z czterech butelek oliwy o mieszanym pochodzeniu – z UE i spoza UE. W praktyce oznacza to, że w przypadku 4 z 24 analizowanych butelek, dla których wymagane było oznaczenie pochodzenia, Trybunał nie był w stanie w pełni potwierdzić deklarowanego pochodzenia oliwy. ETO wskazuje także na problemy we współpracy pomiędzy państwami członkowskimi przy śledzeniu oliwy przemieszczanej transgranicznie.
Sprawozdanie może mieć znaczenie wykraczające poza samą ocenę funkcjonowania urzędowych kontroli. ETO przedstawił Komisji pięć zaleceń, których realizację przewidziano na lata 2026–2028. Dotyczą one w szczególności:
• wzmocnienia nadzoru Komisji nad krajowymi systemami kontroli;
• uściślenia zasad mieszania oliwy pochodzącej z różnych lat zbiorów lub należącej do różnych kategorii;
• poprawy kontroli zanieczyszczeń, w tym oliwy importowanej;
• doprecyzowania zasad kontroli identyfikowalności;
• rozwoju elektronicznych rejestrów przemieszczania oliwek i oliwy oraz zwiększenia kompatybilności krajowych systemów identyfikowalności
Dla przedsiębiorców działających na rynku oliwy z oliwek raport jest zatem istotny nie tylko jako ocena obecnego systemu. Część zaleceń ETO ma zostać zrealizowana już w 2026 r., co może prowadzić zarówno do zmian lub doprecyzowania regulacji dotyczących oliwy, jak i do bardziej szczegółowego podejścia organów do kontroli pochodzenia, jakości i zanieczyszczeń. Raport ETO może mieć również praktyczne znaczenie dla przedsiębiorców w przypadku sporów dotyczących jakości handlowej oliwy z oliwek, w szczególności jej zaklasyfikowania do określonej kategorii na podstawie oceny organoleptycznej. Trybunał zwraca uwagę na istotną różnicę pomiędzy wynikami poszczególnych metod kontroli: analizy fizykochemiczne wykazywały zgodność z wymaganiami na poziomie 93%, natomiast oceny organoleptyczne – na poziomie 68 %. Jednocześnie ETO podkreśla, że chociaż ocena organoleptyczna ma taką samą rangę prawną jak analiza fizykochemiczna, jest ona ze swojej natury subiektywna ze względu na złożoność percepcji sensorycznej. W przypadku zakwestionowania wyniku przedsiębiorca może zażądać przeprowadzenia dwóch dodatkowych ocen przez inne zespoły degustatorów. Ustalenia ETO mogą zatem stanowić argument pomocniczy w postępowaniu z organem, w szczególności gdy konsekwencje wobec przedsiębiorcy miałyby zostać oparte na pojedynczej negatywnej ocenie sensorycznej. Raport nie podważa znaczenia prawnego oceny organoleptycznej, ale wskazuje na właściwości tej metody oraz znaczenie mechanizmów umożliwiających weryfikację jej wyniku. Raport może być również przydatny w sprawach dotyczących identyfikowalności i deklarowanego pochodzenia oliwy. ETO stwierdził, że prawo UE nie określa, w jaki sposób ani kiedy należy kontrolować poszczególne elementy identyfikowalności, takie jak miejsce pochodzenia czy bilans masy, a brak wytycznych Komisji doprowadził do stosowania przez państwa członkowskie różnych metod kontroli. Należy jednak pamiętać, że sprawozdanie ETO nie jest źródłem prawa i samo w sobie nie tworzy praw ani obowiązków przedsiębiorców. Może natomiast stanowić istotny materiał wspierający argumentację dotyczącą sposobu stosowania i kontroli wymogów prawa UE.
Jeżeli masz pytania dotyczące kategorii oliwy z oliwek, jej składu, pochodzenia, identyfikowalności, znakowania lub wymagań jakościowych, a także wymagań dotyczących oliwy z oliwek stosowanej jako składnik innych środków spożywczych, skontaktuj się z ekspertami IGI FOOD LAW igifoodlaw@igifoodlaw.com
Wspieramy przedsiębiorców zarówno w bieżącej ocenie zgodności produktów i ich oznakowania, jak i w przypadku wątpliwości lub sporów dotyczących wyników kontroli urzędowych i klasyfikacji produktów.
